بسيط مردمى ابتدايى بيش نبوده - در آنها بسيار اندك است ، مگر عنصر زبانى كه فقهاى آن گويند وجهى از گويش‌هاى ايرانى بر نوشتارهاى ايشان غالب باشد . تير يشت و بهرام يشت و زامياد يشت هم در سرزمين‌هاى مادى نوشته آمده ، كه اينجانب احتمال مىدهم « زامياد يشت » ( - ستايش زمينها و سرزمين‌ها ) يك اصل ماننايى داشته باشد ( سدهء 8 ق . م . ) بعدها اخلاف ايشان يعنى مادان روايتى از آن در بومگاه كهن خود - ايالت مركزى « ماداى » ( بين زنجان - بيجار - مياندوآب ) تحرير كرده‌اند . بنمايه‌هاى ماننايى اصولا در متون مادى نبشته فراوان است ، كه نظر به منشأ واحد ملّى - ميهنى آنها و همگونى فرهنگى هيچ تمايزى نشان نمىدهد . ( 3 ) . ويسپرد ، كتابى مستقلّ نيست ، بل مجموعى است از ملحقات يسنا كه حدود 24 تا 27 كرده ( - باب ) باشد ؛ و خصوصا سرودهاى آن در جشن‌هاى شش‌گاهنبار سال خوانده شود . ( 4 ) . ونديداد ، كتابى مستقل به معناى « قوانين ضدّ ديو » از متون مهمّ اوستايى ، شامل 22 فرگرد ( - فصل ) است كه مغان زردشتىشدهء دورهء اشكانى به احتمال زياد در زمان مهرداد يكم ( حدود سال 147 ق . م . ) تأليف كرده‌اند . فرگرد يكم در آفرينش زمين و كشورها ؛ و فرگرد دوم « داستان جم » از كهن‌ترين روايات اوستايى ياد گرديده است . ( 5 ) . خرده اوستا ، به معناى اوستاى كوچك كه آذرباد مهر اسپندان گيلانى ( 290 - 371 م ) موبد موبدان زمان شاپور دوم ساسانى ( 310 - 379 م ) اين كتاب را متضمّن عبادات اوقات ، ادعيه و اذكار ، ايام و اعياد سال ، سعود و نحوس و بعض آداب زردشتى تدوين نموده است . * * * بارى ، مسألهء زمان و مكان و اوضاع و احوالى كه در آن به نوشتن متن اوستا اقدام شد ؛ و تاريخهاى كتب آن يكى از پيچيده‌ترين مسائل ايرانشناسى است . آنچه از روايات زردشتى برمىآيد ، متن اوستا در زمان هخامنشيان نبشته بر پوست‌هاى گاو وجود داشته ؛ و در كاخهاى استخر از آن حفاظت مىشده ، كه گويا نسخ مزبور توسط اسكندر مقدونى نابود گرديده ؛ سپس در زمان ولاش / بلاش يكم اشكانى ( 51 - 77 م ) كوششى از براى احياء و تحرير مجدّد متن اوستا به عمل آمده ، پس متن جديد به آتشكدهء گنج